چكيده در سنت اسلامى ، چندين و چند مشرب سلوكى در عرصه‌ى عرفان ظهور كرده و گسترش يافته‌اند كه از آن جمله سلوك عارفانه است كه بر اساس حديث نبوى « من عرف نفسه فقد عرف ربه » بنيان گرفته ؛ رازى كه در اين مشرب پنهان گشته ، گونه‌ى تعامل معرفت نفس و معرفت رب در صراط سلوك است كه محققان چندان به آن التفاتى نشان نداده‌اند . آيا اين تعامل در حوزه‌ى علم حصولى است يا علم حضورى يا هر دو ؟ آغاز و انجام اين تعامل چيست ؟ تعامل شرطى منطوى در حديث چگونه رخ مىدهد ؟ اين پرسش‌هايى است كه در اين نوشته هر چند به اجمال پاسخ مىگيرند . كليد واژه : معرفت حصولى نفس ، معرفت حصولى رب ، معرفت شهودى نفس ، معرفت شهودى رب سخن آغازين نگرش گونه‌شناختى به تطور تشكل‌محورانه‌ى مشرب‌هاى سلوكى ما را به اين قانون كلى رهنمون مىسازد كه همه‌ى مشرب‌ها بر آموزه‌هاى دينى وحيانى تكيه دارند ، هر چند هر يك از آن مشرب‌ها بر پايه‌ى وجدان عرفانى و رهيافت اجتهادى بر يكى از آن آموزه‌ها به عنوان سنت سلوكى استوار گشته و با اين سنت سلوكى ملاك تمايز از يكديگر را روشن ساخته‌اند . مقصود از سنت سلوكى ، آموزه‌ى دينى است كه نقشى محورى در آن مشرب سلوكى داشته و روح صراط سلوك و نقطه‌ى توجه و اتكاى همه‌ى دستورها و برنامه‌هاى سلوكى آن مشرب به شمار مىآيد . بر اين اساس در تاريخ عرفان اسلامى مشرب‌هاى فراوانى ظهور كرده‌اند تا راه گذر قلب از نفس به سرّ را به ره‌پويان طريق حق نشان دهند . چراكه به ديده‌ى هر يك از آنان قلب به دليل تقلب و تبدل در احوال مختلف همواره ميان سرّ كه حيث ارتباط مستقيم با خداى بيكرانه و نفس كه حيث تعلق تدبيرى جان به تن است ، در ميدان كارزار ويژه‌اى قرار دارد ، كارزارى بين دو مرتبه‌ى سرّ و نفس . زيرا در مرتبه‌ى سرّ ، خداى سبحان با جنود الهى و در مرتبه‌ى نفس ، نفس امّاره با جنود نفسانى جبهه گرفته‌اند و هر يك از اين دو جبهه بر اساس گونه‌ى مشرب ، سردارى دارند كه سنت خاص سلوكى بر پيشانى داشته و رهبرى جنودشان را بر عهده دارد . براى نمونه ره‌پويان سلوك مخلصانه كه بر سنت اخلاص تكيه دارند ، رهبرى نفس را